Herbarz szlachty prowincyi witebskiej

Herbarz witebski
  • Herbarz szlachty prowincyi witebskiej.

    "Herold Polski", Kraków - 1899

Przedmowa

Rękopis papierowy in folio, własność W. Mohuczego, adwokata przysięgłego w Witebsku, udzielony nam uprzejmie przez właściciela do naukowego użytku, obejmuje kart nieliczbowanych 88 oprawnych w ciemną skórę.

Pierwsza karta, przeznaczona widocznie na tytuł, wyobraża rycerza w pełnej zbroji, z hełmem na głowie i mieczem u pasa, trzymającego w lewej ręce rozpuszczoną zieloną chorągiew o dwuch strefach z herbem Pogonią litewską we środku; prawą rękę wspiera on na kartuszu w stylu rokokowym, przeznaczonym widocznie na pomieszczenie tytułu rękopisu, który wszelako w kartusz wpisany nie został. Odworotna strona karty tytułowej pusta.

Na drugiej karcie od samej góry poczyna się tekst i biegnie bez przerwy do karty 87, gdzie się przy końcu stronicy odwrotnej kończy.

Cały rękopis pisany jest jedną ręką, chociaż widocznie nie od jednego zachodu. Rodziny ułożone są w głównej części porządkiem alfabetycznym, poczynając od rodziny Antonowiczów a kończąc na rodzinie Zyzniewskich. Nad każdą rodziną wyrysowany i wykolorowany jest u góry herb, jaki tej rodzinie służy, bez względu czy ten herb był już poprzednio przy innej rodzinie podany; stąd niektóre herby wielokrotnie się powtarzają.

Po ostatniej rodzinie Zyzniewskich wyrysowany jest jeszcze herb Nowina, lecz już nie wypełniono, jakiej rodzinie herb ten służy; na następnej znów karcie jest wymalowany herb Korwin, lecz również z pozostawioną luką półtory stronicy na wpisanie odnośnej rodziny.

Dopiero na następnej karcie wpisane są dwie rodziny Mordasiewiczów i Lipińskich z odnośnemi herbami, tą samą wprawdzie ręką, lecz pismem widocznie znacznie późniejszym; po nich zaś następuje dodatek dalszy dawniejszym charakterem i również alfabetycznie ułożony, poczynający się rodziną Achremowiczów, a kończący na rodzinie Zakrzewskich, potem następnie znowu wyrysowany herb Kościesza, lecz również brak wypisanej rodziny, dla której ten herb przeznaczony, i na tej luce koniec rękopisu.

Herby i klejnoty wyrysowane są odręcznie w kartusze rokokowe, które wszelako są wytrawiane na blachach, jak to odciski blach na papierze wskazują. Kartuszów tych jest kilka odmiennych form, które się kolejno dowolnie zmieniają. Rysunki herbów, chociaż zdradzają dość staranną rękę, nie są przecież heraldyczne i wskazują zupełny upadek stylu. Barwy też użyte do kolorowania herbów, nie są również heraldyczne. Heraldyka zna tylko barwy całe, połowicznych barw nie używa wcale. Tymczasem w naszym rękopisie wszystkie barwy użyte są połowiczne, jak n. p. blado różowa zamiast czerwonej, blado błękitna zamiast niebieskiej i t. d.

Kartusze z małemi wyjątkami nie maią hełmów nad tarczami, lecz wprost korony, a nad koronami klejnoty. Pod kartuszami i po bokach umieszczona jest armatura, jak bębny, chorągwie, działa, kule, halabardy i t. p.

Daty rękopis ten nie nosi na sobie żadnej; tylko fakt, że najczęściej w nim powoływane testimonia szlachty i urzędników prowincyi witebskiej, mające służyć do udowodnienia szlachectwa, noszą datę roku 1773, zaś najpóźniejsze dowody pochodzą z roku 1775 wskazuje, że rękopis ten powstał albo jeszcze w r. 1775 albo niewiele później. Widocznie rząd rosyjski po zaborze województwa witebskiego przy pierwszym rozbiorze rzeczypospolitej, zarządził wylegitymowanie się szlachty i założenie ksiąg metrykalnych, a rękopis nasz obejmuje prawdopodobnie najstarsze wypisy z tych ksiąg.

Że nasz rękopis jest tylko fragmentaryczny i nie obejmuje bynajmniej wszystkich rodzin szlacheckich, zapisanych w heroldyi prowincyi witebskiej, to pewna; najmniej drugie tyle jеśli niewięcej rodzin szlacheckich prowincyi witebskiej jest w naszym rękopisie pominiętych.

Nie mając możliwości porównania naszego rękopisu z księgami metrycznemi heroldyi prowincyi witebskiej, nie jesteśmy w możliwości wyjaśnić tego zjawiska; wszelako gdy rękopis nasz, acz fragmentaryczny, zawiera interesujący przyczynek do heraldyki polskiej, nie wahaliśmy się ani chwili z ogłoszeniem takowego.

Nowych herbów rękopis nasz zawiera zadziwiająco mało, zaledwo 6: Fontanów, Kossowów, Nowackich, Pomarnackich, Szyrmów i Zbitniewskich; chociaż w tej właśnie prowincyi, jak na całej Litwie i Rusi mogliśmy się spodziewać licznych odmian herbowych. Widocznie herbarze uczyniły już swoje, a rodziny mające odmiany herbów, zarzuciły takowe, idąc za wskazówkami herbarzy, które na odmiany herbów nie wiele zwracają uwagi.

Co do sposobu wydawnictwa nie mogliśmy się zdecydować na wierną reprodukcyę herbów, jak one w rękopisie są rysowane. Reprodukcya taka wierna rysunków bezstylowych nie miałaby żadnej naukowej wartości a powiększyłaby bardzo znacznie koszta nakładu, których zwrot i tak jest bardzo problematyczny. Kilka więc tylko herbów powtórzyliśmy wiernie wedle rysunków rękopisu, aby dać czytelnikowi wskazówkę, jak te herby w rękopisie wyglądają.

Są temi herbami wiernie reprodukowanemi herby: Antonowiczów, Bartoszewiczów, Bobaszyńskich, Chomiczów, Fontanów, Gumkowskich, Kisielów, Kossowów, Krajewskich, Piaseckich, Pławińskich i Pomarnackich.

Niech mi wolno będzie wreszcie złożyć winne podziękowanie WW-ym Mohuczemu i Federowiczowi, adwokatom przysięgłym w Witebsku, pierwszemu za uprzejme użyczenie mi rękopisu, drugiemu za życzliwe pośrednictwo w tej sprawie.

Kraków, 28 grudnia 1898 r.

Dr. Fr. Piekosiński.

Uwaga!

Wywody szlachty obywatelów prowincij Witebskiey u sądu ziemskiego teyże prowincij okazane y alfabetycznym porządkiem ułożone.

  • 01-50
  • 51-100
  • 101-150
  • 151-194
Artykuły 1 - 50
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
1 *) Antonowiczowie Hełm
2 Baranowscy Ostoja
3 Bartoszewiczowie Łada
4 Bereśniewiczowie Kościesza
5 Biełynowiczowie Lubicz
6 Bobaszyńscy Sas
7 Boguszowie Półkozic
8 Bohomolcowie Bogorya
9 Borowscy Habdank
10 Browczyńscy Sas
11 Bujewiczowie Niezgoda
12 Bułhakowie Syrokomla
13 Butkiewiczowie Trzaska
14 Buynowscy Korwin, czyli Kruk
15 Bielawscy Jelita
16 Charkowscy Pilawa
17 Chaszkowscy Puchała
18 Chomiczowie Chomonto
19 Chrapowiccy Gozdawa
20 Chudzińscy Cholewa
21 Dederkowie Dederkało
22 Dombrowscy Dołęga
23 Dombrowscy Dombrowa
24 Dziatłowiczowie Kościesza
25 Falkowscy Doliwa
26 Felnerowiczowie Nałęcz
27 Fontanowie Fontana
28 Frącewiczowie Nowina
29 Gierałtowscy Saszor, czyli Orla
30 Gieysztorowie Gieysztor
31 Gogolińscy Korab
32 Gołgowscy Doliwa
33 Goreccy Dołęga
34 Gorscy Radwan
35 Goślińscy Przerowa
36 Grądzcy Łada
37 Grużewscy Lubicz
38 Gumkowscy Guldensztern
39 Gutowscy Ślepowron
40 Harasimowiczowie Srzeniawa
41 Horodeccy Przyiaciel
42 Iacewiczowie Kościesza
43 Ianuszkowscy Pobóg
44 Iaroszewiczowie Przyiaciel
45 Iasieńscy Dołęga
46 Iesipowiczowie Ancuta
47 Iodkowie Lis
48 Iuszkowscy Ślepowron
49 Iuszkowscy Ślepowron
50 Kaczanowscy Ostoja
Artykuły 51 - 100
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
51 Kaczyńscy Pomian
52 Kakowscy Kościesza
53 Kęstowiczowie Pokora
54 Kisielowie Kisiel
55 Klimaszewscy Dombrowa
56 Kłosewiczowie Ostróg
57 Kniaźninowie Dołęga
58 Kniażyszczowie Lewart
59 Kołomyscy Niezgoda
60 Komarowscy Ciołek
61 Kononowiczowie Radwan, czyli Siemionowicz
62 Korzeniewscy Kościesza
63 Kossowowie Kosow
64 Koszczycowie Poray
65 Kotowiczowie Korczak
66 Kozarewiczowie Dołęga
67 Kozarynowie Kościesza
68 Krajewscy Oliwa
69 Krażyńscy Ślepowron
70 Krupscy Lewart
71 Krzeczkowscy Prawdzic
72 Kubiatowiczowie Pilawa
73 Kuszelewscy Drzewica
74 Lachowscy Pilawa
75 Leteccy Lis, czyli Mzura
76 Lewiccy Rogala
77 Lipscy Grabie 1)
78 Luboszczyńscy Gozdawa
79 Łappowie Lubicz
80 Łukaszewiczowie Wieniawa
81 Łuskinowie Kościesza
82 Mackiewiczowie Machwicz
83 Malinowscy Pobóg
84 Manuwirowie Korczak
85 Maronowie Gozdawa
86 Menżyńscy Kościesza
87 Michałowscy Jasieńczyk
88 Mikoszowie Kotwic
89 Milkiewiczowie Lubicz
90 Minkowscy Niezgoda
91 Misiewiczowie Jelita
92 Mohuczowie Szeliga
93 Montywiłłowie Kolumna
94 Niebrzydowscy Białynia
95 Niemirowie Jastrzembiec
96 Nowaccy Lubicz
97 Oleszkowscy Okuń
98 Onackiewiczowie Jacyna
99 Osipowscy Łodzia
100 Ostrowscy Korczak
Artykuły 101 - 150
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
101 Pawłowscy Leliwa
102 Papłońscy Lubicz
103 Petrusewiczowie Tromby
104 Piaseccy Zabawa
105 Plewakowie Przegonia
106 Pławińscy Plater
107 Podhayscy Pobóg
108 Podwińscy Łuk
109 Pohoscy Bogoria
110 Pomarnaccy Gozdawa
111 Porzeccy Pomian
112 Poziomkowscy Pobóg
113 Prześmyccy Przerowa
114 Przewalscy Łuk
115 Puszkinowie Szeliga
116 Puszniccy Hołownia
117 Raczyńscy Nałęcz
118 Ramszowie Szaszor, czyli Orla
119 Ratomscy Pobóg
120 Rekściowie Ostoja
121 Rodziewiczowie Rudnica, czyli Następ
122 Rolowie Rola
123 Romanowscy Bończa
124 Roszkowscy Ogończyk
125 Rudzińscy Prus III, czyli Nagody
126 Rusieccy Rawicz
127 Ryłłowie Wieniawa
128 Rysińscy Leszczyc, czyli Brog
129 Sabiłłowie Rudnica, czyli Następ
130 Saułukowiczowie Lis, czyli Mzura
131 Sawiniczowie Nowina
132 Skłotowscy Dołęga
133 Smoliczowie Kotwic
134 Stankiewiczowie Mogiła
135 Stańkiewiczowie Mogiła
136 Strzemescy Lubicz
137 Styrykowiczowie Ratuld
138 Suchorscy Jastrzębiec
139 Surmowie (Szyrmowie) Lubicz
140 Suszkowie Białynia
141 Sutowiczowie Dołęga
142 Suykowscy Korwin, czyli Kruk
143 Szapkowie Szaława
144 Szatkowscy Osęka, czyli Bronikowski
145 Szawernowscy Leliwa
146 Szczerbińscy Scipion
147 Szlachtowie Nowina
148 Szlachtowie Nowina
149 Szulcowie Dub
150 Szydłowscy Jelita
Artykuły 151 - 194
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
151 Szylwińscy (Szelwińscy) Sas
152 Talkowie Dombrowa
153 Trubinowie Tromby
154 Trzaskowscy Trzaska
155 Wasilewscy Ostoja
156 Wierciechowscy Ostoja
157 Wieszczyccy Grzymała
158 Wilczyńscy Poray
159 Witkowscy Poray
160 Wodoradźcy Pobog
161 Woronowiczowie Srzeniawa
162 Woyciechowscy Lubicz
163 Wróblewscy Ślepowron
164 Wyszeńscy Grabie
165 Żabowie Kościesza
166 Zańkiewiczowie Śleporód
167 Zarankowie Korczak
168 Zawadzcy Jastrzembiec
169 Zawerscy Bończa
170 Zbitniewscy Niedźwiedź Czarny
171 Zbrożkowie Kroje
172 Zegzdrowie Ślepowron
173 Złotogurscy Ślepowron
174 Żołnierzowscy Warnia
175 Zyzniewscy Białynia
176 Mordasewiczowie Mordelio
177 Lipińscy Poray
178 Achremowiczowie Dub
179 Dobrzyńscy Jelita
180 Gruszetscy Belina
181 Hinkowie Działosza
182 Januszewscy Dabowa, czyli Dombrowa
183 Kołakowscy Kościesza
184 Kozłowscy Wieże
185 Lescy Ostoja
186 Łukaszewiczowie Wieniawa
187 Marcinkiewiczowie Łabęć
188 Markiewiczowie Ostoja
189 Mickiewiczowie Nałęcz
190 Radziszewscy Lubicz
191 Tułkowscy Kotwic
192 Wolscy Odrowąż
193 Zakrzewscy Kościesza
194 Morelowscy Prus I, czyli Turzyna

Przygotował: J. Łyczkowski


* Numeracja jest wykonana J. Łyczkowskim.

1) W rękopisu obok herbu Grabie namalowany także herb Rogala.