Herbarz szlachty prowincyi witebskiej

Herbarz witebski
  • Herbarz szlachty prowincyi witebskiej.

    "Herold Polski", Kraków - 1899

Uwaga!

Wywody szlachty obywatelów prowincij Witebskiey u sądu ziemskiego teyże prowincij okazane y alfabetycznym porządkiem ułożone.

  • Przedmowa
  • 01-50
  • 51-100
  • 101-150
  • 151-194

Przedmowa

Rękopis papierowy in folio, własność W. Mohuczego, adwokata przysięgłego w Witebsku, udzielony nam uprzejmie przez właściciela do naukowego użytku, obejmuje kart nieliczbowanych 88 oprawnych w ciemną skórę.

Pierwsza karta, przeznaczona widocznie na tytuł, wyobraża rycerza w pełnej zbroji, z hełmem na głowie i mieczem u pasa, trzymającego w lewej ręce rozpuszczoną zieloną chorągiew o dwuch strefach z herbem Pogonią litewską we środku; prawą rękę wspiera on na kartuszu w stylu rokokowym, przeznaczonym widocznie na pomieszczenie tytułu rękopisu, który wszelako w kartusz wpisany nie został. Odworotna strona karty tytułowej pusta.

Na drugiej karcie od samej góry poczyna się tekst i biegnie bez przerwy do karty 87, gdzie się przy końcu stronicy odwrotnej kończy.

Cały rękopis pisany jest jedną ręką, chociaż widocznie nie od jednego zachodu. Rodziny ułożone są w głównej części porządkiem alfabetycznym, poczynając od rodziny Antonowiczów a kończąc na rodzinie Zyzniewskich. Nad każdą rodziną wyrysowany i wykolorowany jest u góry herb, jaki tej rodzinie służy, bez względu czy ten herb był już poprzednio przy innej rodzinie podany; stąd niektóre herby wielokrotnie się powtarzają.

Po ostatniej rodzinie Zyzniewskich wyrysowany jest jeszcze herb Nowina, lecz już nie wypełniono, jakiej rodzinie herb ten służy; na następnej znów karcie jest wymalowany herb Korwin, lecz również z pozostawioną luką półtory stronicy na wpisanie odnośnej rodziny.

Dopiero na następnej karcie wpisane są dwie rodziny Mordasiewiczów i Lipińskich z odnośnemi herbami, tą samą wprawdzie ręką, lecz pismem widocznie znacznie późniejszym; po nich zaś następuje dodatek dalszy dawniejszym charakterem i również alfabetycznie ułożony, poczynający się rodziną Achremowiczów, a kończący na rodzinie Zakrzewskich, potem następnie znowu wyrysowany herb Kościesza, lecz również brak wypisanej rodziny, dla której ten herb przeznaczony, i na tej luce koniec rękopisu.

Herby i klejnoty wyrysowane są odręcznie w kartusze rokokowe, które wszelako są wytrawiane na blachach, jak to odciski blach na papierze wskazują. Kartuszów tych jest kilka odmiennych form, które się kolejno dowolnie zmieniają. Rysunki herbów, chociaż zdradzają dość staranną rękę, nie są przecież heraldyczne i wskazują zupełny upadek stylu. Barwy też użyte do kolorowania herbów, nie są również heraldyczne. Heraldyka zna tylko barwy całe, połowicznych barw nie używa wcale. Tymczasem w naszym rękopisie wszystkie barwy użyte są połowiczne, jak n. p. blado różowa zamiast czerwonej, blado błękitna zamiast niebieskiej i t. d.

Kartusze z małemi wyjątkami nie maią hełmów nad tarczami, lecz wprost korony, a nad koronami klejnoty. Pod kartuszami i po bokach umieszczona jest armatura, jak bębny, chorągwie, działa, kule, halabardy i t. p.

Daty rękopis ten nie nosi na sobie żadnej; tylko fakt, że najczęściej w nim powoływane testimonia szlachty i urzędników prowincyi witebskiej, mające służyć do udowodnienia szlachectwa, noszą datę roku 1773, zaś najpóźniejsze dowody pochodzą z roku 1775 wskazuje, że rękopis ten powstał albo jeszcze w r. 1775 albo niewiele później. Widocznie rząd rosyjski po zaborze województwa witebskiego przy pierwszym rozbiorze rzeczypospolitej, zarządził wylegitymowanie się szlachty i założenie ksiąg metrykalnych, a rękopis nasz obejmuje prawdopodobnie najstarsze wypisy z tych ksiąg.

Że nasz rękopis jest tylko fragmentaryczny i nie obejmuje bynajmniej wszystkich rodzin szlacheckich, zapisanych w heroldyi prowincyi witebskiej, to pewna; najmniej drugie tyle jеśli niewięcej rodzin szlacheckich prowincyi witebskiej jest w naszym rękopisie pominiętych.

Nie mając możliwości porównania naszego rękopisu z księgami metrycznemi heroldyi prowincyi witebskiej, nie jesteśmy w możliwości wyjaśnić tego zjawiska; wszelako gdy rękopis nasz, acz fragmentaryczny, zawiera interesujący przyczynek do heraldyki polskiej, nie wahaliśmy się ani chwili z ogłoszeniem takowego.

Nowych herbów rękopis nasz zawiera zadziwiająco mało, zaledwo 6: Fontanów, Kossowów, Nowackich, Pomarnackich, Szyrmów i Zbitniewskich; chociaż w tej właśnie prowincyi, jak na całej Litwie i Rusi mogliśmy się spodziewać licznych odmian herbowych. Widocznie herbarze uczyniły już swoje, a rodziny mające odmiany herbów, zarzuciły takowe, idąc za wskazówkami herbarzy, które na odmiany herbów nie wiele zwracają uwagi.

Co do sposobu wydawnictwa nie mogliśmy się zdecydować na wierną reprodukcyę herbów, jak one w rękopisie są rysowane. Reprodukcya taka wierna rysunków bezstylowych nie miałaby żadnej naukowej wartości a powiększyłaby bardzo znacznie koszta nakładu, których zwrot i tak jest bardzo problematyczny. Kilka więc tylko herbów powtórzyliśmy wiernie wedle rysunków rękopisu, aby dać czytelnikowi wskazówkę, jak te herby w rękopisie wyglądają.

Są temi herbami wiernie reprodukowanemi herby: Antonowiczów, Bartoszewiczów, Bobaszyńskich, Chomiczów, Fontanów, Gumkowskich, Kisielów, Kossowów, Krajewskich, Piaseckich, Pławińskich i Pomarnackich.

Niech mi wolno będzie wreszcie złożyć winne podziękowanie WW-ym Mohuczemu i Federowiczowi, adwokatom przysięgłym w Witebsku, pierwszemu za uprzejme użyczenie mi rękopisu, drugiemu za życzliwe pośrednictwo w tej sprawie.

Kraków, 28 grudnia 1898 r.

Dr. Fr. Piekosiński.

Artykuły 1 - 50
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
1 *)

Antonowiczowie

Hełm
2

Baranowscy

Ostoja
3

Bartoszewiczowie

Łada
4

Bereśniewiczowie

Kościesza
5

Biełynowiczowie

Lubicz
6

Bobaszyńscy

Sas
7

Boguszowie

Półkozic
8

Bohomolcowie

Bogorya
9

Borowscy

Habdank
10

Browczyńscy

Sas
11

Bujewiczowie

Niezgoda
12

Bułhakowie

Syrokomla
13

Butkiewiczowie

Trzaska
14

Buynowscy

Korwin, czyli Kruk
15

Bielawscy

Jelita
16

Charkowscy

Pilawa
17

Chaszkowscy

Puchała
18

Chomiczowie

Chomonto
19

Chrapowiccy

Gozdawa
20

Chudzińscy

Cholewa
21

Dederkowie

Dederkało
22

Dombrowscy

Dołęga
23

Dombrowscy

Dombrowa
24

Dziatłowiczowie

Kościesza
25

Falkowscy

Doliwa
26

Felnerowiczowie

Nałęcz
27

Fontanowie

Fontana
28

Frącewiczowie

Nowina
29

Gierałtowscy

Saszor, czyli Orla
30

Gieysztorowie

Gieysztor
31

Gogolińscy

Korab
32

Gołgowscy

Doliwa
33

Goreccy

Dołęga
34

Gorscy

Radwan
35

Goślińscy

Przerowa
36

Grądzcy

Łada
37

Grużewscy

Lubicz
38

Gumkowscy

Guldensztern
39

Gutowscy

Ślepowron
40

Harasimowiczowie

Srzeniawa
41

Horodeccy

Przyiaciel
42

Iacewiczowie

Kościesza
43

Ianuszkowscy

Pobóg
44

Iaroszewiczowie

Przyiaciel
45

Iasieńscy

Dołęga
46

Iesipowiczowie

Ancuta
47

Iodkowie

Lis
48

Iuszkowscy

Ślepowron
49

Iuszkowscy

Ślepowron
50

Kaczanowscy

Ostoja
Artykuły 51 - 100
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
51

Kaczyńscy

Pomian
52

Kakowscy

Kościesza
53

Kęstowiczowie

Pokora
54

Kisielowie

Kisiel
55

Klimaszewscy

Dombrowa
56

Kłosewiczowie

Ostróg
57

Kniaźninowie

Dołęga
58

Kniażyszczowie

Lewart
59

Kołomyscy

Niezgoda
60

Komarowscy

Ciołek
61

Kononowiczowie

Radwan, czyli Siemionowicz
62

Korzeniewscy

Kościesza
63

Kossowowie

Kosow
64

Koszczycowie

Poray
65

Kotowiczowie

Korczak
66

Kozarewiczowie

Dołęga
67

Kozarynowie

Kościesza
68

Krajewscy

Oliwa
69

Krażyńscy

Ślepowron
70

Krupscy

Lewart
71

Krzeczkowscy

Prawdzic
72

Kubiatowiczowie

Pilawa
73

Kuszelewscy

Drzewica
74

Lachowscy

Pilawa
75

Leteccy

Lis, czyli Mzura
76

Lewiccy

Rogala
77

Lipscy

Grabie 1)
78

Luboszczyńscy

Gozdawa
79

Łappowie

Lubicz
80

Łukaszewiczowie

Wieniawa
81

Łuskinowie

Kościesza
82

Mackiewiczowie

Machwicz
83

Malinowscy

Pobóg
84

Manuwirowie

Korczak
85

Maronowie

Gozdawa
86

Menżyńscy

Kościesza
87

Michałowscy

Jasieńczyk
88

Mikoszowie

Kotwic
89

Milkiewiczowie

Lubicz
90

Minkowscy

Niezgoda
91

Misiewiczowie

Jelita
92

Mohuczowie

Szeliga
93

Montywiłłowie

Kolumna
94

Niebrzydowscy

Białynia
95

Niemirowie

Jastrzembiec
96

Nowaccy

Lubicz
97

Oleszkowscy

Okuń
98

Onackiewiczowie

Jacyna
99

Osipowscy

Łodzia
100

Ostrowscy

Korczak
Artykuły 101 - 150
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
101

Pawłowscy

Leliwa
102

Papłońscy

Lubicz
103

Petrusewiczowie

Tromby
104

Piaseccy

Zabawa
105

Plewakowie

Przegonia
106

Pławińscy

Plater
107

Podhayscy

Pobóg
108

Podwińscy

Łuk
109

Pohoscy

Bogoria
110

Pac-Pomarnaccy

Gozdawa
111

Porzeccy

Pomian
112

Poziomkowscy

Pobóg
113

Prześmyccy

Przerowa
114

Przewalscy

Łuk
115

Puszkinowie

Szeliga
116

Puszniccy

Hołownia
117

Raczyńscy

Nałęcz
118

Ramszowie

Szaszor, czyli Orla
119

Ratomscy

Pobóg
120

Rekściowie

Ostoja
121

Rodziewiczowie

Rudnica, czyli Następ
122

Rolowie

Rola
123

Romanowscy

Bończa
124

Roszkowscy

Ogończyk
125

Rudzińscy

Prus III, czyli Nagody
126

Rusieccy

Rawicz
127

Ryłłowie

Wieniawa
128

Rysińscy

Leszczyc, czyli Brog
129

Sabiłłowie

Rudnica, czyli Następ
130

Saułukowiczowie

Lis, czyli Mzura
131

Sawiniczowie

Nowina
132

Skłotowscy

Dołęga
133

Smoliczowie

Kotwic
134

Kislak-Stankiewiczowie

Mogiła
135

Billewicz-Stańkiewiczowie

Mogiła
136

Strzemescy

Lubicz
137

Styrykowiczowie

Ratuld
138

Suchorscy

Jastrzębiec
139

Surmowie (Szyrmowie)

Lubicz
140

Suszkowie

Białynia
141

Sutowiczowie

Dołęga
142

Suykowscy

Korwin, czyli Kruk
143

Szapkowie

Szaława
144

Szatkowscy

Osęka, czyli Bronikowski
145

Szawernowscy

Leliwa
146

Szczerbińscy

Scipion
147

Szlachtowie

Nowina
148

Szlachtowie

Nowina
149

Szulcowie

Dub
150

Szydłowscy

Jelita
Artykuły 151 - 194
# Rodzina (Nazwisko) Herbu
151

Szylwińscy (Szelwińscy)

Sas
152

Talkowie

Dombrowa
153

Trubinowie

Tromby
154

Trzaskowscy

Trzaska
155

Wasilewscy

Ostoja
156

Wierciechowscy

Ostoja
157

Wieszczyccy

Grzymała
158

Wilczyńscy

Poray
159

Witkowscy

Poray
160

Wodoradźcy

Pobog
161

Woronowiczowie

Srzeniawa
162

Woyciechowscy

Lubicz
163

Wróblewscy

Ślepowron
164

Wyszeńscy

Grabie
165

Żabowie

Kościesza
166

Zańkiewiczowie

Śleporód
167

Zarankowie

Korczak
168

Zawadzcy

Jastrzembiec
169

Zawerscy

Bończa
170

Zbitniewscy

Niedźwiedź Czarny
171

Zbrożkowie

Kroje
172

Zegzdrowie

Ślepowron
173

Złotogurscy

Ślepowron
174

Żołnierzowscy

Warnia
175

Zyzniewscy

Białynia
176

Mordasewiczowie

Mordelio
177

Lipińscy

Poray
178

Achremowiczowie

Dub
179

Dobrzyńscy

Jelita
180

Gruszetscy

Belina
181

Hinkowie

Działosza
182

Januszewscy

Dabowa, czyli Dombrowa
183

Kołakowscy

Kościesza
184

Kozłowscy

Wieże
185

Lescy

Ostoja
186

Łukaszewiczowie

Wieniawa
187

Marcinkiewiczowie

Łabęć
188

Markiewiczowie

Ostoja
189

Mickiewiczowie

Nałęcz
190

Radziszewscy

Lubicz
191

Tułkowscy

Kotwic
192

Wolscy

Odrowąż
193

Zakrzewscy

Kościesza
194

Morelowscy

Prus I, czyli Turzyna

Przygotował: J. Łyczkowski


* Numeracja jest wykonana J. Łyczkowskim.

1) W rękopisu obok herbu Grabie namalowany także herb Rogala.