Herbarz szlachty prowincji witebskiej

DO POMOCY BADACZOM

Jak otrzymać hasło dostępu do PDF plików?

HERBY
 
 
Herbarz szlachty prowincyi witebskiej /
"Herold Polski", Kraków - 1899

♦ ♦ ♦

Przedmowa

Rękopis papierowy in folio, własność W. Mohuczego, adwokata przysięgłego w Witebsku, udzielony nam uprzejmie przez właściciela do naukowego użytku, obejmuje kart nieliczbowanych 88 oprawnych w ciemną skórę.

Pierwsza karta, przeznaczona widocznie na tytuł, wyobraża rycerza w pełnej zbroji, z hełmem na głowie i mieczem u pasa, trzymającego w lewej ręce rozpuszczoną zieloną chorągiew o dwuch strefach z herbem Pogonią litewską we środku; prawą rękę wspiera on na kartuszu w stylu rokokowym, przeznaczonym widocznie na pomieszczenie tytułu rękopisu, który wszelako w kartusz wpisany nie został. Odworotna strona karty tytułowej pusta.

Na drugiej karcie od samej góry poczyna się tekst i biegnie bez przerwy do karty 87, gdzie się przy końcu stronicy odwrotnej kończy.

Cały rękopis pisany jest jedną ręką, chociaż widocznie nie od jednego zachodu. Rodziny ułożone są w głównej części porządkiem alfabetycznym, poczynając od rodziny Antonowiczów a kończąc na rodzinie Zyzniewskich. Nad każdą rodziną wyrysowany i wykolorowany jest u góry herb, jaki tej rodzinie służy, bez względu czy ten herb był już poprzednio przy innej rodzinie podany; stąd niektóre herby wielokrotnie się powtarzają.

Po ostatniej rodzinie Zyzniewskich wyrysowany jest jeszcze herb Nowina, lecz już nie wypełniono, jakiej rodzinie herb ten służy; na następnej znów karcie jest wymalowany herb Korwin, lecz również z pozostawioną luką półtory stronicy na wpisanie odnośnej rodziny.

Dopiero na następnej karcie wpisane są dwie rodziny Mordasiewiczów i Lipińskich z odnośnemi herbami, tą samą wprawdzie ręką, lecz pismem widocznie znacznie późniejszym; po nich zaś następuje dodatek dalszy dawniejszym charakterem i również alfabetycznie ułożony, poczynający się rodziną Achremowiczów, a kończący na rodzinie Zakrzewskich, potem następnie znowu wyrysowany herb Kościesza, lecz również brak wypisanej rodziny, dla której ten herb przeznaczony, i na tej luce koniec rękopisu.

Herby i klejnoty wyrysowane są odręcznie w kartusze rokokowe, które wszelako są wytrawiane na blachach, jak to odciski blach na papierze wskazują. Kartuszów tych jest kilka odmiennych form, które się kolejno dowolnie zmieniają. Rysunki herbów, chociaż zdradzają dość staranną rękę, nie są przecież heraldyczne i wskazują zupełny upadek stylu. Barwy też użyte do kolorowania herbów, nie są również heraldyczne. Heraldyka zna tylko barwy całe, połowicznych barw nie używa wcale. Tymczasem w naszym rękopisie wszystkie barwy użyte są połowiczne, jak n. p. blado różowa zamiast czerwonej, blado błękitna zamiast niebieskiej i t. d.

Kartusze z małemi wyjątkami nie maią hełmów nad tarczami, lecz wprost korony, a nad koronami klejnoty. Pod kartuszami i po bokach umieszczona jest armatura, jak bębny, chorągwie, działa, kule, halabardy i t. p.

Daty rękopis ten nie nosi na sobie żadnej; tylko fakt, że najczęściej w nim powoływane testimonia szlachty i urzędników prowincyi witebskiej, mające służyć do udowodnienia szlachectwa, noszą datę roku 1773, zaś najpóźniejsze dowody pochodzą z roku 1775 wskazuje, że rękopis ten powstał albo jeszcze w r. 1775 albo niewiele później. Widocznie rząd rosyjski po zaborze województwa witebskiego przy pierwszym rozbiorze rzeczypospolitej, zarządził wylegitymowanie się szlachty i założenie ksiąg metrykalnych, a rękopis nasz obejmuje prawdopodobnie najstarsze wypisy z tych ksiąg.

Że nasz rękopis jest tylko fragmentaryczny i nie obejmuje bynajmniej wszystkich rodzin szlacheckich, zapisanych w heroldyi prowincyi witebskiej, to pewna; najmniej drugie tyle jеśli niewięcej rodzin szlacheckich prowincyi witebskiej jest w naszym rękopisie pominiętych.

Nie mając możliwości porównania naszego rękopisu z księgami metrycznemi heroldyi prowincyi witebskiej, nie jesteśmy w możliwości wyjaśnić tego zjawiska; wszelako gdy rękopis nasz, acz fragmentaryczny, zawiera interesujący przyczynek do heraldyki polskiej, nie wahaliśmy się ani chwili z ogłoszeniem takowego.

Nowych herbów rękopis nasz zawiera zadziwiająco mało, zaledwo 6: Fontanów, Kossowów, Nowackich, Pomarnackich, Szyrmów i Zbitniewskich; chociaż w tej właśnie prowincyi, jak na całej Litwie i Rusi mogliśmy się spodziewać licznych odmian herbowych. Widocznie herbarze uczyniły już swoje, a rodziny mające odmiany herbów, zarzuciły takowe, idąc za wskazówkami herbarzy, które na odmiany herbów nie wiele zwracają uwagi.

Co do sposobu wydawnictwa nie mogliśmy się zdecydować na wierną reprodukcyę herbów, jak one w rękopisie są rysowane. Reprodukcya taka wierna rysunków bezstylowych nie miałaby żadnej naukowej wartości a powiększyłaby bardzo znacznie koszta nakładu, których zwrot i tak jest bardzo problematyczny. Kilka więc tylko herbów powtórzyliśmy wiernie wedle rysunków rękopisu, aby dać czytelnikowi wskazówkę, jak te herby w rękopisie wyglądają.

Są temi herbami wiernie reprodukowanemi herby: Antonowiczów, Bartoszewiczów, Bobaszyńskich, Chomiczów, Fontanów, Gumkowskich, Kisielów, Kossowów, Krajewskich, Piaseckich, Pławińskich i Pomarnackich.

Niech mi wolno będzie wreszcie złożyć winne podziękowanie WW-ym Mohuczemu i Federowiczowi, adwokatom przysięgłym w Witebsku, pierwszemu za uprzejme użyczenie mi rękopisu, drugiemu za życzliwe pośrednictwo w tej sprawie.

Kraków, 28 grudnia 1898 r.
Dr. Fr. Piekosiński.

Uwaga!

Wywody szlachty obywatelów prowincij Witebskiey u sądu ziemskiego teyże prowincij okazane y alfabetycznym porządkiem ułożone.
1.* Antonowiczowie h. Hełm
2. Baranowscy h. Ostoja
3. Bartoszewiczowie h. Łada
4. Bereśniewiczowie h. Kościesza
5. Biełynowiczowie h. Lubicz
6. Bobaszyńscy h. Sas
7. Boguszowie h. Półkozic
8. Bohomolcowie h. Bogorya
9. Borowscy h. Habdank
10. Browczyńscy h. Sas
11. Bujewiczowie h. Niezgoda
12. Bułhakowie h. Syrokomla
13. Butkiewiczowie h. Trzaska
14. Buynowscy h. Korwin, czyli Kruk
15. Bielawscy h. Jelita
16. Charkowscy h. Pilawa
17. Chaszkowscy h. Puchała
18. Chomiczowie h. Chomonto
19. Chrapowiccy h. Gozdawa
20. Chudzińscy h. Cholewa
21. Dederkowie h. Dederkało
22. Dombrowscy h. Dołęga
23. Dombrowscy h. Dombrowa
24. Dziatłowiczowie h. Kościesza
25. Falkowscy h. Doliwa
26. Felnerowiczowie h. Nałęcz
27. Fontanowie h. Fontana
28. Frącewiczowie h. Nowina
29. Gierałtowscy h. Saszor, czyli Orla
30. Gieysztorowie h. Gieysztor
31. Gogolińscy h. Korab
32. Gołgowscy h. Doliwa
33. Goreccy h. Dołęga
34. Gorscy h. Radwan
35. Goślińscy h. Przerowa
36. Grądzcy h. Łada
37. Grużewscy h. Lubicz
38. Gumkowscy h. Guldensztern
39. Gutowscy h. Ślepowron
40. Harasimowiczowie h. Srzeniawa
41. Horodeccy h. Przyiaciel
42. Iacewiczowie h. Kościesza
43. Ianuszkowscy h. Pobóg
44. Iaroszewiczowie h. Przyiaciel
45. Iasieńscy h. Dołęga
46. Iesipowiczowie h. Ancuta
47. Iodkowie h. Lis
48. Iuszkowscy h. Ślepowron
49. Iuszkowscy h. Ślepowron
50. Kaczanowscy h. Ostoja
51. Kaczyńscy h. Pomian
52. Kakowscy h. Kościesza
53. Kęstowiczowie h. Pokora
54. Kisielowie h. Kisiel
55. Klimaszewscy h. Dombrowa
56. Kłosewiczowie h. Ostróg
57. Kniaźninowie h. Dołęga
58. Kniażyszczowie h. Lewart
59. Kołomyscy h. Niezgoda
60. Komarowscy h. Ciołek
61. Kononowiczowie h. Radwan, czyli Siemionowicz
62. Korzeniewscy h. Kościesza
63. Kossowowie h. Kosow
64. Koszczycowie h. Poray
65. Kotowiczowie h. Korczak
66. Kozarewiczowie h. Dołęga
67. Kozarynowie h. Kościesza
68. Krajewscy h. Oliwa
69. Krażyńscy h. Ślepowron
70. Krupscy h. Lewart
71. Krzeczkowscy h. Prawdzic
72. Kubiatowiczowie h. Pilawa
73. Kuszelewscy h. Drzewica
74. Lachowscy h. Pilawa
75. Leteccy h. Lis, czyli Mzura
76. Lewiccy h. Rogala
77. Lipscy h. Grabie 1)
78. Luboszczyńscy h. Gozdawa
79. Łappowie h. Lubicz
80. Łukaszewiczowie h. Wieniawa
81. Łuskinowie h. Kościesza
82. Mackiewiczowie h. Machwicz
83. Malinowscy h. Pobóg
84. Manuwirowie h. Korczak
85. Maronowie h. Gozdawa
86. Menżyńscy h. Kościesza
87. Michałowscy h. Jasieńczyk
88. Mikoszowie h. Kotwic
89. Milkiewiczowie h. Lubicz
90. Minkowscy h. Niezgoda
91. Misiewiczowie h. Jelita
92. Mohuczowie h. Szeliga
93. Montywiłłowie h. Kolumna
94. Niebrzydowscy h. Białynia
95. Niemirowie h. Jastrzembiec
96. Nowaccy h. Lubicz
97. Oleszkowscy h. Okuń
98. Onackiewiczowie h. Jacyna
99. Osipowscy h. Łodzia
100. Ostrowscy h. Korczak
101. Pawłowscy h. Leliwa
102. Papłońscy h. Lubicz
103. Petrusewiczowie h. Tromby
104. Piaseccy h. Zabawa
105. Plewakowie h. Przegonia
106. Pławińscy h. Plater
107. Podhayscy h. Pobóg
108. Podwińscy h. Łuk
109. Pohoscy h. Bogoria
110. Pomarnaccy h. Gozdawa
111. Porzeccy h. Pomian
112. Poziomkowscy h. Pobóg
113. Prześmyccy h. Przerowa
114. Przewalscy h. Łuk
115. Puszkinowie h. Szeliga
116. Puszniccy h. Hołownia
117. Raczyńscy h. Nałęcz
118. Ramszowie h. Szaszor, czyli Orla
119. Ratomscy h. Pobóg
120. Rekściowie h. Ostoja
121. Rodziewiczowie h. Rudnica, czyli Następ
122. Rolowie h. Rola
123. Romanowscy h. Bończa
124. Roszkowscy h. Ogończyk
125. Rudzińscy h. Prus III, czyli Nagody
126. Rusieccy h. Rawicz
127. Ryłłowie h. Wieniawa
128. Rysińscy h. Leszczyc, czyli Brog
129. Sabiłłowie h. Rudnica, czyli Następ
130. Saułukowiczowie h. Lis, czyli Mzura
131. Sawiniczowie h. Nowina
132. Skłotowscy h. Dołęga
133. Smoliczowie h. Kotwic
134. Stankiewiczowie h. Mogiła
135. Stańkiewiczowie h. Mogiła
136. Strzemescy h. Lubicz
137. Styrykowiczowie h. Ratuld
138. Suchorscy h. Jastrzębiec
139. Surmowie (Szyrmowie) h. Lubicz
140. Suszkowie h. Białynia
141. Sutowiczowie h. Dołęga
142. Suykowscy h. Korwin, czyli Kruk
143. Szapkowie h. Szaława
144. Szatkowscy h. Osęka, czyli Bronikowski
145. Szawernowscy h. Leliwa
146. Szczerbińscy h. Scipion
147. Szlachtowie h. Nowina
148. Szlachtowie h. Nowina
149. Szulcowie h. Dub
150. Szydłowscy h. Jelita
151. Szylwińscy (Szelwińscy) h. Sas
152. Talkowie h. Dombrowa
153. Trubinowie h. Tromby
154. Trzaskowscy h. Trzaska
155. Wasilewscy h. Ostoja
156. Wierciechowscy h. Ostoja
157. Wieszczyccy h. Grzymała
158. Wilczyńscy h. Poray
159. Witkowscy h. Poray
160. Wodoradźcy h. Pobog
161. Woronowiczowie h. Srzeniawa
162. Woyciechowscy h. Lubicz
163. Wróblewscy h. Ślepowron
164. Wyszeńscy h. Grabie
165. Żabowie h. Kościesza
166. Zańkiewiczowie h. Śleporód
167. Zarankowie h. Korczak
167. Zawadzcy h. Jastrzembiec
168. Zawerscy h. Bończa
170. Zbitniewscy h. Niedźwiedź Czarny
171. Zbrożkowie h. Kroje
172. Zegzdrowie h. Ślepowron
173. Złotogurscy h. Ślepowron
174. Żołnierzowscy h. Warnia
175. Zyzniewscy h. Białynia
176. Mordasewiczowie h. Mordelio
177. Lipińscy h. Poray
178. Achremowiczowie h. Dub
179. Dobrzyńscy h. Jelita
180. Gruszetscy h. Belina
181. Hinkowie h. Działosza
182. Januszewscy h. Dabowa, czyli Dombrowa
183. Kołakowscy h. Kościesza
184. Kozłowscy h. Wieże
185. Lescy h. Ostoja
186. Łukaszewiczowie h. Wieniawa
187. Marcinkiewiczowie h. Łabęć
188. Markiewiczowie h. Ostoja
189. Mickiewiczowie h. Nałęcz
190. Radziszewscy h. Lubicz
191. Tułkowscy h. Kotwic
192. Wolscy h. Odrowąż
193. Zakrzewscy h. Kościesza
194. Morelowscy h. Prus I, czyli Turzyna

* Numeracja jest wykonana przez autora projektu.
1) W rękopisu obok herbu Grabie namalowany także herb Rogala.

Przygotował: J. Łyczkowski
| |